Gordang Sembilan Deel 5

GORDANG SEMBILAN - EEN VIDEO-VERHAAL
Rondom de video-opnames die zij maakte in Indonesi?schrijft Marietje Kuipers over levensbeschouwelijke betekenis van muziek en dans op Sumatra.

door Marietje E. Kuipers (videobewerking: Fatiha Bazi)

Pakantan: de rol van de gordang sembilan in de huidige samenleving
Op 23 juli 2006 is er weer feest in Huta Bargot. Met vereende krachten en met steun van familieleden uit andere plaatsen in Indonesi?zijn achter de kerk het lokaal voor de zondagsschool en de consistoriekamer gebouwd. Een reden om het geheel voltooide kerkgebouw feestelijk in gebruik te nemen.

In verband met de op handen zijnde reportage over de gordang sembilan is dit evenement als een geschenk uit de hemel. Met deze opnamen kan ik de offici螔e opening van 25 augustus 2003 in het kader van de oude gewoonten of adat beter begrijpen. Het blijkt echter geen exacte herhaling te zijn, hetgeen uit de adat volgt.
Adat is een Arabisch leenwoord (hadat of het terugkerende). Adat is in Indonesi?overgenomen in de betekenis van gewoonten, van overgeleverde gebruiken, van traditionele rituelen en voorschriften. Adat is een ongeschreven wet. Adat is als een referentiekader voor iedere persoon, dat zijn daden en zijn gedrag be鮦vloedt.
Volgens de adat zijn er verschillende gelegenheden waarbij de gordang sembilan gespeeld wordt. De belangrijkste voorbeelden zijn: tijdens een bruiloft, een begrafenis of tijdens een rituele ceremonie om de geest van een voorouder op te roepen, teruggaande tot oude gewoonten.

Andere gelegenheden zijn b.v. de viering van de Indonesische onafhankelijkheidsdag, het einde van de vastenmaand of de ontvangst van een belangrijke persoon. Men spreekt van nieuwe ontwikkelingen binnen de cultuur. Er hoeft in deze gevallen geen offer gebracht te worden. Klik hier voor deel vier van het interview.

Zondag 23 juli 2006, het loopt tegen elf uur. In afwachting van de ceremonie komen beelden van de inwijding van de kerk op 25 augustus 2003 in mijn gedachten terug. Op die dag stonden de gemeenteleden voor de kerk. Onder de tonen van de muziek van de gordang sembilan, kwamen zij met open handen, de handpalmen naar boven gericht, naar mij en de andere gasten toe. Om boze geesten die zich eventueel op het pad naar de kerk bevonden te verdrijven werd de dans, pencak silat, door twee mannen uitgevoerd. Na een welkomswoord door de kerkenraad werd als teken van dankbaarheid een ulos op mijn schouders gelegd. Vervolgens nodigden de gemeenteleden de gasten uit naar de kerk te gaan, achteruitlopende, met open handen, de handpalm naar boven gericht.

De betekenis van deze gebruiken worden door de predikant Ruminta Pohan en door een kerkenraadslid Firman Nasution uitgelegd. Klik hier om de 'Verklaring van ontvangst' te zien. ij deze gelegenheid, de inwijding van het nieuwe kerkgebouw, heten wij ibu Marietje en de andere gasten welkom. Wij reageren hierop met tortor, dit betekent om de gasten te verwelkomen en de zegen van ibu Marietje en van het bestuur van de GKPA te vragen.?e gemeente van Pakantan geeft een ulos aan Marietje ten einde haar tondi, levenskracht of ziel te beschermen, voor vrede en rust in Pakantan. Mede ook dat zij weer naar Pakantan zal terug komen; wij wensen haar gezondheid in Zwitserland en waar dan ook toe.?BR>Door een oproep via een luidspreker ben ik terug in de plechtigheid op 23 juli 2006. Dit maal kwamen de gemeenteleden mij en de andere gasten tegemoet, onder de tonen van het ensemble gordang sembilan. Na een welkom kregen de gasten een krans aangeboden. Volgens de adat kan iemand niet twee keer 澭nzelfde geschenk voor 澭n bepaald type gelegenheid krijgen. Gelukkig werd de pencak silat gedanst; om boze geesten te verdrijven? Klik hier voor een video over de inwijding van de kerk.

Na de kerkdienst volgde een selamatan makan, een feestelijke maaltijd. Om de ceremonie af te sluiten werden later op de middag verscheidene dansen, tortor, uit Pakantan uitgevoerd.
In deze dansen worden elementen, die in de adat genoemd zijn, tot uitdrukking gebracht. Volgens predikanten van de GKPA geeft de adat leefregels, hoe de mensen in een gemeenschap leven; deze regels gelden zowel voor de Chistenen als voor de Moslims. Er zijn speciale regels die alle mensen in een dorp verenigen, omdat de adat er voor iedereen is. De mensen zijn daarom automatisch verenigd. Er zijn geen grenzen, zelfs al heeft een ieder een eigen geloof. Adat betekent voor ons allen, niet alleen voor jou en voor mij, maar voor ons allen. Adat speelt een zeer belangrijke rol in de gemeenschap, in de dorpen van Mandailing.

Gordang Sembilan Deel 4

GORDANG SEMBILAN - EEN VIDEO-VERHAAL
Rondom de video-opnames die zij maakte in Indonesi?schrijft Marietje Kuipers over levensbeschouwelijke betekenis van muziek en dans op Sumatra.

door Marietje E. Kuipers (videobewerking: Fatiha Bazi)

Zendelingen en de gordang sembilan
Daar het eiland Sumatra aan verscheidene handelswegen in Zuid-Oost Azi?ligt, is het door de eeuwen heen onderhevig geweest aan invloeden van andere culturen. De kuststreken zijn door de handelaren uit het Arabische landen al in de 13e eeuw ge鮢lamiseerd, terwijl de bewoners in de binnenlanden van het eiland tot ver na 1800 leefden in hun geloofswereld van godenverering, animisme en voorouderverering.

Vanaf 1800 verspreidt de Islam zich van uit het zuiden tot aan het gebied van de Bataklanden. In diezelfde tijd hebben enkele zendelingen het noorden van het eiland doorkruisd. Vanaf 1861 is het noorden van Sumatra, de Bataklanden, door zendelingen van het Rheinische Missionsgesellschaft (RMG) gekerstend, hetgeen in de twintiger jaren van de vorige eeuw geleid heeft tot de stichting van de zelfstandige Batak kerk, Huria Kristen Batak Protestan (HKBP).
In samenspraak met de zendelingen van het RMG heeft de Doopsgezinde Zendingsvereniging in 1871 besloten zich in het zuiden van het Batakland, in Mandailing, in het dorp Pakantan, te vestigen. In 1928 is Pakantan overgegaan naar de HKBP; sinds 1975 maakt deze christengemeente deel uit van de Gereja Kristen Protestan Angkola (GKPA).
In het hoofdkantoor van de GKPA heb ik op 25 juli 2006 een gesprek met twee predikanten. Gedeelten uit dit interview zijn in de onderstaande tekst weergegeven.

Toen de zendelingen in Pakantan kwamen kantten zij tegen de traditionele uitingen van de Batak cultuur, in het bijzonder tegen de gordang sembilan en de tortor (dansen). In de plaats daarvan werden koperen blaasinstrumenten uit Europa gebruikt als ondersteuning bij het zingen van de Europese psalmen en gezangen. Op Europese melodi螚 werden Batak woorden gezet. Nog steeds worden deze liederen met veel enthousiasme gezongen. Klik hier voor een video over Batak kerkzang op Europese melodie.

Er is in de loop der jaren veel veranderd. Hoewel tijdens de kerkdiensten de traditionele liturgie nog steeds wordt gevolgd, tracht men tijdens speciale gebeurtenissen oude Angkola/Mandailing melodi螚 en liederen binnen het kader van de kerk te brengen. Klik hier om het interview te zien.

Als voorbeeld noemden de beide predikanten de ceremonie tijdens de sluiting van de GKPA synode op zondag 16 juli 2006 toen het nieuwe bestuur van de GKPA gekozen werden.

Na de offici螔e bevestiging tijdens de kerkdienst, volgens de liturgie, werd het nieuwe bestuur, de Ephorus en de Sekjend, op Batak wijze onthaald. Zij waren als raja, als belangrijke personen, gekleed, versierd met twee krissen en een hoofdtooi in de vorm van een hoorn van een karbouw. Onder begeleiding van muziek, dit maal van de gondang, werden zij door de gemeenteleden met open handen, de handpalmen naar boven gericht, naar het podium geleid. De gemeenteleden vroegen de zegen van het nieuwe bestuur die dit beantwoordde met een gebaar als van een zegen, de handpalmen naar beneden gericht.

De tekst is als een gezongen gebed tot God, als een offer, als een uitdrukking van de verwachtingen die de leden van de gemeente ten aanzien van het nieuwe bestuur hebben. De melodie is een traditionele melodie; de tekst is aangepast aan de verwachtingen die de mensen tijdens deze gebeurtenis hebben. Klik hier voor een video over de inwijding van het kerkbestuur.

Dit onthaal werd met een maaltijd besloten; de Ephorus en de Skejend kregen karbouw- en geitenvlees en eieren voorgeschoteld, symbolische gerechten, als een gift, als een offer, om de tondi, de levenskracht, van de Ephorus en de Skejend te beschermen en hen een lang leven toe te wensen. Tevens tipten zij aan zout dat in een zakje van gevlochten bananenbladeren werd aangeboden. Het bananenblad als symbool voor de productiviteit van de werkzaamheden, het zout als symbool voor kracht en energie. Zout verhoogt de smaak van het eten en drinken. Zoals zout oplost in water en zich geheel met het voedsel vermengt, is het zout als symbool voor de kracht waarvan men verwacht dat deze in de samenleving aanwezig is en de levenslust binnen het gemeenschapsleven kan opwekken. Klik hier voor een film van de afsluitende maaltijd.

http://www.zinprofiel.nl/eZine.asp?lStrAction=&lIntEzineId=870&lIntEzineMotherId=863

Gordang Sembilan Deel 3

GORDANG SEMBILAN - EEN VIDEO-VERHAAL
Rondom de video-opnames die zij maakte in Indonesi?schrijft Marietje Kuipers over levensbeschouwelijke betekenis van muziek en dans op Sumatra.

door Marietje E. Kuipers (videobewerking: Fatiha Bazi)

De instrumenten van het ensemble gordang sembilan
De spelers van het ensemble gordang sembilan en hun leider Bapak Burhan Nasution wonen in Huta Dolok, deze kampung wordt ook wel Huta Bukit, dorp op de heuvel, genoemd. In deze kampung wonen vandaag de dag nog nazaten van de raja Gumanti.

Vroeger woonde raja Gumanti in zijn huis, bagas na godang, op de heuvel van Huta Dolok/Huta Bukit. In de buurt van zijn huis stond de sopo gordang, een prachtig gedecoreerd gebouw, een open paviljoen zonder muren. In de sopo zat de raja op een verhoogd platform. Het was een uiting van democratie dat de ingezetenen direct getuige konden zijn van bijeenkomsten en vergaderingen die in de sopo gordang werden gehouden.

Een van de taken van de raja was het voorzitten van rituele bijeenkomsten of van vergaderingen van de marga. Alleen de raja kon toestemming geven tot het houden van een grote ceremonie gepaard gaande met het offeren van een karbouw en het spelen van de gordang sembilan. De instrumenten van de gordang sembilan waren in de sopo gordang geplaatst. Uit twee publicaties blijkt dat dit tot in de tachtiger jaren van de vorige eeuw dit het geval was. Tegenwoordig worden de instrumenten op de zolder van de sopo gordang bewaard.

De woorden gordang en sembilan betekenen trommel en negen. In Huta Dolok zijn negen gordangs omdat er negen marga, stammen, zijn.

Het ensemble gordang sembilan bestaat naast de negen trommels, uit gongs, cimbalen en een blaasinstrument. De trommels zijn uitgeholde stammen van bomen die in de buurt van Pakantan groeien. De onderkant van de trommel wordt afgesloten met een ronde houten schijf; aan de bovenkant is een stuk koehuid bevestigd dat door rotan gespannen wordt. De negen trommels zijn in vier paren en een enkele trommel ingedeeld. Gewoonlijk worden de negen trommels door vijf mannen bespeeld, vier spelers voor de vier paren en een speler voor de kleinere trommel. De trommelstokken zijn kleine houten balken van een boomsoort die ook in de bossen van Pakantan groeit. Klik hier voor een video over de afdeling etnomusicologie van de Universiteit Medan.

In het ensemble van Pakantan komen tevens kleinere trommels voor die gondang genoemd worden; de gondang heeft aan beide kanten van de trommel een geitenvel.

Bij de sopo gordang kom ik Bapak en Ibu Nasution tegen. Zij laten mij vol trots de sopo gordang zien. Volgens de verhalen is dit gebouw al generaties geleden gebouwd. Zendeling Johan Thiessen schrijft er over in 1910: e sopo gordang is het grootste sieraad van het dorp en de veelkleurige versieringen tonen dat men hier met een Bataks hoofd te doen heeft. Dit gebouw wordt bij bijzondere gelegenheden gebruikt, zoals b.v. in rechtszaken die door de vorst behandeld worden. (Noot: de drie beelden op de balustrade van het platform van de raja zijn symbolen voor de rechtspraak.) Wanneer er grote vorstelijke feesten of begrafenissen op handen zijn, wordt de na mora na toras, de raad van wijze mannen bestaande uit de raja en de ouderen van de kampung, samen geroepen om te overleggen hoe alles geregeld moet worden. Verder wordt dit gebouw als voorraadschuur voor rijst en voor gereedschappen gebruikt. Zoals alle Batakse huizen, rond 1900, is ook dit zo gebouwd dat de gevel van het huis naar het Oosten gericht is, anders zou dit huis het grootste ongeluk overkomen. De dakbedekking vervaardigd uit bladslippen van palmbomen.?

Via enkele traptreden kom ik op het eerste platform van de sopo gordang. Opvallend zijn de achthoekige houten stijlen die op grote stenen zijn geplaatst om schade bij aardbevingen te voorkomen. De achthoek is een symbool voor de acht windstreken. Op de stijlen rusten grote houten blokken om te voorkomen dat ratten en muizen naar boven klimmen en de rijst, die op zolder is opgeslagen, op eten. In 澭n van de hoeken is een tree hoger het platform van de raja. Ibu Nasution suggereert met enkele bewegingen het spel van de instrumenten; zij danst en zingt een oude Batak melodie. (Klik hier voor video)

Later op de middag woon ik een repetitie van het ensemble in het huis van de familie Nasution bij. Men vertelt mij dat muziek en dans mondeling van de ene op de andere generatie wordt doorgegeven. Kinderen kijken met veel aandacht naar de spelers en dansers. Jonge kinderen spelen met de ouderen mee; zij leren op deze wijze de muziek en het ritme van de gordang sembilan kennen. Klik hier om een repetitie van de familie Nasution te bekijken.

Literatuur:
Kartomi MJ, Dualism in unity: the ceremonial music of the Mandailing raja tradition, Asian Music 1981;12(2):74-108.
Purba M, Gordang sembilan, social function and rhythmic structure, Wesleyan University, Middleton, Conn., USA, 1988.
Thiessen J, Pakantan, een belangrijk gedeelte van Sumatra, Apeldoorn, 1914.

http://www.zinprofiel.nl/eZine.asp?lStrAction=&lIntEzineId=854&lIntEzineMotherId=863

Gordang Sembilan Deel 2

GORDANG SEMBILAN - EEN VIDEO-VERHAAL
Rondom de video-opnames die zij maakte in Indonesi?schrijft Marietje Kuipers over levensbeschouwelijke betekenis van muziek en dans op Sumatra.

door Marietje E. Kuipers (videobewerking: Fatiha Bazi)

De rol van de gordang sembilan in de samenleving voor 1800
Tijdens de opening van de nieuwe kerk in Pakantan werd de gordang sembilan bespeeld door bewoners van Huta Dolok, 澭n van de kampungs in Pakantan. Hoe kan het dat tijdens een festiviteit van Christenen de gordang sembilan door Moslims wordt bespeeld? In de literatuur heb ik het antwoord op deze vraag gevonden. De betekenis en de toepassing van deze muziek gaat terug tot de tijd voordat er Christenen en voordat er Moslims in het Pakantan woonden, tot de periode voor 1800, toen de rol van de raja, de vorst, politiek gezien belangrijk was en de mensen in een wereld van bovennatuurlijke wezens leefden.

Voor 1800 gold in hun belevingswereld de erkenning van een eeuwig en almachtig opperwezen, onder de naam van debata. Een aantal goede en boze goden waren aan hem ondergeschikt. De goden woonden in de boven-, midden- en onderwereld. Deze werelden worden gesymboliseerd door de kleuren wit, rood en zwart; deze kleuren komen in alle aspecten van de cultuur en samenleving van Mandailing terug.

Naast de goden in de drie hemelen zijn er geesten die de aarde bewonen en in de bergen, bossen, spelonken, weilanden en verschillende rivieren verblijven. Zij worden verdeeld in voor de mens gunstige (goede) en vijandige (slechte) geesten. Deze geesten kunnen de levensloop van de mens be鮦vloeden.

In de belevingswereld van de Bataks neemt de verering van de voorouders ook een belangrijke plaats in.

Deze godsdienst kent noch tempels, noch priesters, noch instellingen van regelmatige of openbare godsverering.

Hoewel er geen priesters zijn spelen de datu, een schriftgeleerde, en de sibaso, een medium tot de geesten, een gelijkwaardige rol. Zij worden verondersteld beter bekend te zijn met de voornemens van de goden dan de gewone mens.
De datu krijgt deze kennis door het lezen van teksten die in de pustaha geschreven zijn; deze teksten zijn op bambu geschreven. Zij verwijzen naar traditionele medicijnen, astrologie en voorspellingen over goede en slechte dagen/tijden en over de wijze van oorlog voeren. Over andere aspecten van de samenleving b.v. de geschiedenis van Mandailing is niets vermeld. De datu heeft door de uitoefening van de geneeskunde toegang tot de huisgezinnen; hij geniet door zijn kennis groot gezag bij de mensen.
De sibaso treedt als tolk voor de gewone mensen op en fungeert als medium tussen de wereld van de goden, geesten en voorouders en de huidige gemeenschap. Hij kan in trance gaan waarbij de geesten bezit van zijn lichaam nemen.
Tijdens een vraaggesprek met twee predikanten van de Gereja Kristen Protestan Angkola, GKPA, worden deze aspecten op 25 juli 2006 belicht.

De gordang sembilan speelde een belangrijke rol in de belevingswereld van de mens in zijn verering van de goden, in de relatie van mens tot de goden; tevens hoe de mens de goden vroegen met hem te zijn. De mens dacht dat de goden/geesten overal aanwezig is, b.v. in bomen en in huizen; tevens meende hij dat de goden/geesten die hem te aller tijden omringen een beslissende invloed op zijn leven uitoefenen. De muziek van de gordang sembilan is als een groet om met hem te zijn. De mens dacht ook dat de voorouders in zijn geest voortleefden, maar ergens anders wonen. Door de muziek van de gordang sembilan kon de mens de geesten van zijn voorouders vragen tijdens een bijeenkomst aanwezig te zijn. (klik hier voor videofragment)

Om de gordang sembilan muziek te spelen moesten er verscheidene besluiten genomen worden, ten aanzien van het thema van de bijeenkomst, van de dag en van het tijdstip. Allereerst werd binnen de familie gepraat; wanneer zij het eens waren, kon de dalihan na tolu uitgenodigd worden. Tekst samenleving Mandailing. Wanneer deze drie partijen tot een overeenstemming kwamen, vroegen zij toestemming aan de na mora na toras, de raad van de raja en de ouderen van het dorp. De raja gaf aanwijzingen over de datum; er waren goede en slechte dagen; deze zijn in de kalender, de parkalahan vermeld.

De samenleving in Mandailing berust van oudsher op twee beginselen: marga en dalihan na tolu.

Marga is een groep van personen die hun afkomst uitsluitend via de mannelijke lijn van 澭nzelfde stamvader komen. De marga is exogaam; huwelijk binnen de eigen marga is verboden.

Dalihan na tolu betekent het samenvoegen van drie elementen. Dalihan na tolu is een complex en een belangrijk element in de samenleving en geeft een ingewikkelde regeling van de huwelijkskeuze. De drie pijlers van de samenleving zijn: kahanggi of de marga waartoe men behoort, mora of de marga van de bruid gever en anak boru of de marga van de bruid nemer. Dalihan na tolu is voor een ieder bepaald door zijn eigen marga en door zijn relatie tot de andere marga (bruid nemer of bruid gever) door huwelijk met zijn eigen marga.

Dalihan no tolu wordt in de weefkunst en in de architectuur als een driehoek uitgebeeld.

Wanneer de gordang sembilan wordt bespeeld moet een karbouw of een geit geofferd worden. Dit is noodzakelijk voor het oproepen van de geesten van de voorouders en ook van de geesten van de mensen die met hen eten. Een andere denkwijze is dat men offert om te voorkomen dat slechte geesten iemand kunnen binnen dringen en door deze geest bezeten kan worden. (klik hier voor videofragment)

Als illustratie van het bovenstaande komen in de dans et verhaal van de datu?enkele belangrijke aspecten naar voren. De datu draagt een wit kleed waarin driehoeken geweven zijn. De driehoeken verwijzen naar de drie eenheden waarop de dalihan na tolu berust. Wit, rood en zwart zijn de kleuren van de drie werelden waarin de goden wonen. Klik hier voor het verhaal van de datu.

http://www.zinprofiel.nl/eZine.asp?lStrAction=&lIntEzineId=851&lIntEzineMotherId=863

Gordang Sembilan Deel 1

GORDANG SEMBILAN - EEN VIDEO-VERHAAL

GORDANG SEMBILAN - EEN VIDEO-VERHAAL
Rondom de video-opnames die zij maakte in Indonesi?schrijft Marietje Kuipers over levensbeschouwelijke betekenis van muziek en dans op Sumatra.

door Marietje E. Kuipers (videobewerking: Fatiha Bazi)

Mijn eerste bezoek aan Pakantan
Mijn eerste kennismaking met de bewoners van Pakantan was begin juli 2001, toen ik als toerist op het eiland Sumatra in de Indonesische archipel vertoefde. Tekst Sumatra. Naast het bezoeken van allerlei bezienswaardigheden, wilde ik naar Pakantan gaan, naar het dorp waar mijn oudoom en oudtante Gerhard en Anna Nikkel-Kuipers van 1888 tot 1900 als zendelingen gewerkt hadden.

Sumatra is het meest westelijke eiland in de Indonesische archipel; het is begrensd door de Indische oceaan, de Straat Malakka en de Straat Sunda. De oppervlakte, inclusief de omringende eilanden is 473 600 km2; de lengte is 1760 km en de breedte 400 km. Het eiland ligt aan weerszijden van de evenaar.
Omringd door zee螚 ligt Sumatra aan vele handelsrouten in Zuidoost Azi? Door handelaren uit verscheidene streken kwam het hindoe鮢me in de 8e eeuw en de Islam in de 13e eeuw naar de kuststreken van Sumatra.
Over de gehele lengte van het eiland loopt een ketengebergte, de Bukit Barisan. Het gebied is onderhevig aan aardbevingen en landverschuivingen. Aan weerszijden van Bukit Barisan zijn laagvlakten.
Sumatra telt ongeveer 20 miljoen inwoners, die staatkundig in provincies zijn ingedeeld. Er zijn een aantal etnische groeperingen, met als voornaamste: de Maleiers, de Minangkabauers, de Atjee褰s en de Bataks. Alle groeperingen hebben hun eigen cultuur, hun eigen taal en geschiedenis waardoor er grote regionale verschillen zijn.
In de provincie Noord-Sumatra wonen de Bataks, een uit verschillende stammen bestaand volk: zij zijn over zes verschillende gebieden verspreid: Karo, Simalungun, Pakpak, Toba, Angkola en Mandailing. Iedere groepering heeft zijn eigen taal. De twee gebieden Angkola en Mandailing vertonen veel overeenkomsten.
De plaats Pakantan ligt in het zuidelijke gedeelte van Mandailing in het gebergte van de Bukit Barisan op een hoogte van meer dan 1000 m. De temperatuur/relatieve vochtigheid vari褰en van 15-18 C/90-95% in de vroege ochtend tot ongeveer 30 C/60-65% in de middag.

De weg van Medan naar Padang leidde mij over de Sumatraanse heuvelrug, de Bukit Barisan, naar het plaatsje Muara Sipongi; midden in dit dorp volgde ik de weg naar rechts met als aanwijzing: Pakantan 15 km. Over een smalle weg in het dal van de rivier de Batang Gadis kwam ik na een uur, hobbelend door kuilen, in een prachtige groene vallei omringd door bergen aan. Hier ligt het dorp Pakantan.



Het dorp Pakantan is een agglomeratie van zeven dorpen, kampungs of huta: Huta Dolok (98), Huta Gambir (72), Huta Lombang (123), Huta Toras (98), Huta Padang (61), Huta Lancat (44) en Huta Julu (17), met een totaal van 513 huizen. Dit aantal berust op een mondelinge mededeling. In Indonesi?geeft men vaak het aantal huizen of gezinnen aan; het aantal inwoners is veelal niet bekend. In een deel van Huta Padang, Huta Bargot, wonen van oudsher de Christenen (ongeveer 20 huizen).

Bij aankomst in Pakantan werd ik door de Christenen met een ferm oras?hartelijk welkom geheten.
Het woord horas wordt in Batak land vaak gebruikt. Men begroet elkaar met horas, wanneer men komt, wanneer men gaat en ook wanneer men elkaar onderweg tegenkomt. Het woord horas wordt gebruikt als aanhef van een brief. Iedere min of meer offici螔e bijeenkomst of feest wordt afgesloten met het uitspreken van horas; zo ook na de Batak dans en het spel van het ensemble gordang sembilan hoort men als slot het woord horas. In de literatuur kent men het woord horas verscheidene betekenissen toe: geluk, gezondheid, voorspoed, zekerheid, behoud, ongedeerd zijn, met zorg omgeven, gezegend of behoud.

In het huis van de jonge vrouwelijke dominee, Ruminta Pohan, was het een komen en gaan van de gemeenteleden, als een zoete inval. Wij spraken over de tijd van de zendelingen; er waren verhalen, anekdotes en grappige voorvallen die ik al eerder in het archief van de Doopsgezinde Zendingsvereniging in Amsterdam had gelezen. Opvallend was de waardering van deze Christenen over het werk dat destijds door de zendelingen verricht is: onder hen en hun arbeid zouden wij ons geloof niet hebben? Naast evangelisatie verrichtten de zendelingen vele andere werkzaamheden: zij bouwden ziekenhuizen, weeshuizen, scholen en huizen voor bejaarden. Verder ontgonnen zij landbouwgronden en onderwezen zij nieuwe landbouwmethoden. Als voorbeeld moet genoemd worden dat de koffie uit deze plantages offie uit Pakantan,?in het begin van de 20e eeuw tegen hoge prijzen naar de Verenigde Staten werd uitgevoerd.
Door de jaren heen hebben de zendelingen en de Christenen steeds in een goede verstandhouding met de Moslims geleefd. Een aardige anekdote is de volgende. Raja Gumanti van Huta Dolok was al enige jaren getrouwd. Helaas was het huwelijk, 1905, kinderloos gebleven. Raja Gumanti vroeg de zendeling of hij zijn huwelijk wilde zegenen en wilde bidden voor de komst van een nakomeling. E幯 jaar later werd er een zoon geboren. In het videofragment vertelt de dominee, Ruminta Pohan, dit verhaal.
Zij staat voor zijn graf: Boengkoelan Loebis gelar Soetan Mompang Soripada, geboren in Pakantan 17 oktober 1906, gestorven in Jakarta 29 april 1985, herbegraven in Pakantan op dinsdag 15 juli 1997. Volgens de verhalen is dit kind door de zendeling gedoopt. Nadat de zendeling naar Europa was teruggekeerd, is dit kind tot de islam overgegaan.

Na een korte kerkdienst met veel toespraken, stond ik achter het graf van tante Anna. Zij is in 1899 tijdens een aardbeving voortijdig van een tweeling bevallen en overleden. Een gevoel van ontroering ging door mij heen toen ik achter de drie graven stond en over de sawa, de rijstvelden, keek. Bij het afscheid nemen beloofde ik, mede uit pi褮eit voor de zendelingen die hier gewerkt hebben, te helpen bij de renovatie van het kerkgebouw.

Na dit bezoek werd in overleg met de Christenen van Pakantan besloten op de plaats van de houten kerk uit 1975 een nieuwe, stenen kerk te bouwen op een degelijk fundament. Gedurende 2002 en 2003 kreeg ik regelmatig foto van het verloop van de bouw activiteiten. Het was als vanzelfsprekend dat ik in 2003 de nieuwe kerk zou bezichtigen.

Op 25 augustus 2003 kwam ik langs dezelfde kronkelige weg in Pakantan terug ter gelegenheid van de inwijding van de nieuwe kerk. Voor de kerk stonden de Christenen, de dames keurig gekleed in sarong en kabaja, klaar om mij te ontvangen. Onder tonen van muziek en met dansen kwamen de Christenen naar mij toe, met open handen, hun handpalmen naar boven gericht. Na een welkomstgroet werd een los?op mijn schouders gelegd. De drie mannen, op de foto, die voor mij stonden, waren van links naar rechts: een ouderling van de gemeente, het oudste lid van de gemeente en een inwoner van 澭n van de Moslim kampungs.
De ulos is een belangrijk element in de Batak cultuur; men geeft een ulos b.v. bij geboorte, huwelijk en overlijden. Tijdens de huwelijksceremonie wordt de ulos over de schouders van het bruidspaar gelegd. Bij overlijden wordt het lichaam bedekt met een ulos, een teken dat er een karbouw geslacht zal worden. Wanneer een nieuw huis betrokken wordt krijgen de bewoners een ulos. Een ulos kan tevens gegeven worden om iemand eer te bewijzen.
Tijdens het dansen (tortor) dragen de Bataks altijd een ulos. In de ulos is een tekst geweven die aangeeft bij welke gelegenheid deze gegeven wordt. Een ulos is een op een ambachtelijk geweven doek, van 230-250 cm lang en 95 cm breed. De hoofdkleuren zijn wit, rood en zwart, kleuren die op de Batak mythologie betrekking hebben.

In de ulos die op mijn schouders werd gelegd zijn de woorden oras tondi madingin, sayur manua bulung?geweven. Deze woorden worden in het Engels letterlijk vertaald met: eart in peace, long life? of in de vrije interpretatie e happy and safe, may have a long life? in het Nederland vertaald: wees gelukkig en veilig, moge je een lang leven leiden.

Met een horas verwelkomden zij mij in Huta Bargot. Vervolgens liepen de Christenen steeds met open handen op de maat van de muziek achteruitwaarts naar de kerk terug. Bij de kerk gekomen besefte ik dat de muziek gespeeld werd door het ensemble ordang sembilan? bestaande uit negen gordangs, een blaasinstrument en nog enkele slaginstrumenten. Twee mannen voerden een dans met heftige en krachtige bewegingen uit. Hoewel ik op dat ogenblik nog niets de achtergrond van dit feestelijke onthaal wist, begreep ik dat dit een bijzondere plechtigheid voor de Christenen moest zijn. Na de gebruikelijke foto voor de kerk, werd het kerkgebouw met offici螔e toespraken door kerkelijke en bestuurlijke autoriteiten ingewijd.

 Avonds kwam het oudste lid van de Christen gemeente langs; hij vertelde dat de dans die hij tijdens de opening van de kerk uitvoerde encak silat?heet. Het is een dans waarbij de geesten, die op mijn pad naar de kerk aanwezig konden zijn, verjaagd zouden worden. Hoewel het in de kamer donker was, heb ik deze opnamen gemaakt. Het zijn prachtige opnamen, temeer daar deze man al 77 jaar oud is. Zonder muziek maakte hij snelle en felle bewegingen alsof hij weerstand aan een tegenstander bood. Video 2. Pencak silat.

Na deze feestelijke dag ben ik nog een ruime week in Pakantan gebleven. Op veel vragen heb ik antwoord gekregen, die in de volgende episoden worden verhaald.

http://www.zinprofiel.nl/eZine.asp?lStrAction=artikel&lIntEzineId=847

Taman Nasional Batang Gadis, Surga Burung di Sumatra

Taman Nasional Batang Gadis
Surga Burung di Sumatera

Survai Burung di Taman Nasional Batang Gadis menyimpulkan bahwa kawasan hutan ini merupakan bagian potensial habitat burung yang perlu dilindungi.

Kekayaan burung ini juga bisa dimanfaatkan sebagai arena wisata alam ‘bird waching’.
Sore itu agak redup, dari kejauhan tampak mobil beriring-iringan masuk ke suatu kota kecil yang diapit oleh dua pegunungan. Kota kecil itu sangat unik karena perkembangannya nampak hanya terlihat di bagian jalan besar yang lurus memanjang membelah kota tersebut. Kota ini dinamakan Panyabungan, ibukota Kabupaten Mandailing Natal yang letaknya di Propinsi Sumatera Utara.

Salah satu pegunungan besar yang mengapit kota kecil tersebut adalah Taman Nasional Batang Gadis yang kini menarik perhatian internasional karena selain usulan kawasan tersebut merupakan kawasan kosnervasi yang diajukan secara sungguh-sungguh oleh masyarakat Mandailing Natal.

Sesampai di sebuah penginapan, seluruh penumpang di dalamnya turun dengan membawa sebukit tas, alat-alat dan barang-barang perbekalan penelitian.

Mereka yang menamakan diri ‘Tim Flora dan Fauna’ merencanakan untuk membuat berbagai riset singkat di wilayah bakal taman nasional tersebut terutama aspek keanekaragaman hayatinya. Menariknya, aspek keanekaragaman hayati di kawasan usulan taman nasional tersebut (kini sudah resmi menjadi taman nasional-red) belum pernah digali sebelumnya dan hanya ada satu atau dua catatan pengamatan kecil dari organisasi lingkungan yang pernah melakukan kegiatan pemantauan di sana.

Keesok harinya, saat makan pagi usai, mulai tim flora dan fauna melakukan kegiatan survey awal kondisi lokasi bakal taman nasional tersebut. Banyak hal yang menarik terutama tim tersebut terdiri dari berbagai latar belakang keilmuan dan institusi. Ada yang berasal dari institusi Litbang Kehutanan, LIPI dan saya sendiri (Wishnu) lalu staff CI Indonesia yang lain Sunarto, Abu Hanifah, Hamid dan Hasbi dan beberapa penduduk lokal yang diantaranya belum saling kenal satu sama lain.

Mandailing Natal merupakan lokasi yang elok dikunjungi, suasananya yang tidak ramai, pegunungan yang masih banyak ditumbuhi oleh pohon-pohon yang tinggi dan alami dan keindahan Gunung Sorik Merapi yang seringkali cemerlang pada pagi hari dan saat itu sangat cocok bagi mereka yang senang fotografi.

Satu hal lagi, air terjun panas yang terletak di samping jalan Kayu laut - Sopotinjak. Sungguh luar biasa dan tidak pernah dijumpai di daerah manapun.
Mimpi yang sangat indah kalau daerah tersebut benar-benar dijaga dan
dikelola secara baik dan profesional. Dari segi pemerintahan, kabupaten ini termasuk kabupaten baru pecahan dari Tapanuli Selatan. Dengan diangkatnya menjadi kabupaten baru, otomatis para pemangku kepentingan atau stakeholder di sana berusaha keras untuk mendapatkan sumber dana atau pendapatan buat daerahnya. Hal ini kadang menjadi dilema bagi kelestarian alam. Banyak contoh bahwa otonomi daerah mengakibatkan eksploitasi besar-besaran sumber daya alam karena bagian inilah yang paling mudah untuk mendapatkan pendapatan, tetapi bagi Kabupaten Mandailing Natal ternyata tidak demikian.

Pemerintah Daerah justru berkeinginan untuk memiliki salah satu kawasan lindung yang bisa menjadi kebanggaan daerah. Menariknya lagi, kawasan lndung tersebut merupakan usulan dari masyarakat yang berada di sekitar desa yang diwakili oleh beberapa kepala desa.

Bagi pemda dan masyarakat sebenarnya dapat memanfaatkan hutan tersebut
secara lestari dan dapat diambil keuntungan atau benefit yang nyata yaitu dengan melakukan pengelolaan yang ramah lingkungan dan berkesinambungan.

Misalnya dengan menumbuhkan kegiaran ekowisata. Potensi ekowisata di sekitar Batang Gadis itu sangat besar. Tim flora dan fauna yang berkunjung ke desa-desa sekitar kawasan (walau belum seluruh desa dijelajahi), banyak menemukan keunikan di sana seperti di daerah Sibanggor, Sopotinjak, Aek Nangali, Hutabargot dan Natal (lihat artikel: Potensi Wisata Alam di Taman Nasional Batang Gadis). Di Sibanggor saja, keunikan rumah-rumah masyarakat yang beratap ijuk dan letaknya yang teratur, merupakan aset daerah yang dapat dilestarikan dan merupakan daya tarik wisatawan. Oleh karen itu perlu dipikirkan meningkatkan kualitas rumah-rumah tersebut.

Surga Burung

Kegiatan kunjungan ke desa juga diikuti dengan penelitian flora dan fauna dan efektifnya pengamatan flora dan fauna pada pertengahan minggu pertama survai. Beberapa titik diambil sebagai lokasi penelitian dan selama proses berjalannya waktu, banyak sekali hasil yang diperoleh. Untuk tumbuhan saja diperkirakan ratusan jenis dapat teridentifikasi dan ditemukan pula jenis Raflesia sp. di wilayah Sorik Merapi yang katanya menjadi daerah keramat.

Serunya lagi untuk satwa, 200-an burung teridentifikasi padahal ketinggian lokasi pengamatan antara 0 - 1300 m dpl dan belum mencapai ketinggian 1500an. Jadi, Batang Gadis merupakan surganya burung, karena jarang sekali pengamatan satwa waktunya hampir sebulan bisa mendapatkan 200 jenis burung.

Dari 200 spesies yang tercatat, 6 jenis rangkong dipastikan terdapat di kawasan tersebut, jadi tinggal 3 ekor lagi dari 9 spesies rangkong di sumatera, jenis ‘finfoot’ yang dikenal migran dan datanya sangat jarang ditemukan di Indonesia, juga tercatat di situ. Dari 200 spesies burung, 38 spesies diantaranya dalam status dilindungi dan 5 diantaranya adalah endemik Sumatera. Tim fauna juga menemukan banyak spesies elang, kutilang, pelatuk, bahkan burung-burung yang sulit ditemukan dan hanya dijumpai di daerah-daerah yang sulit terjamah manusia, seperti seperti jenis burung luntur gunung atau ‘trogon’.dan burung cirik-cirik kumbang –Nyctyornis amictus.

Dalam survai tersebut tim burung juga menjumpai spesies paling eksotik dan menarik yaitu enggang gading Rhinoplax vigil. Burung berwarna hitam dan putih ini selain bentuknya unik dan memiliki bulu ekor di bagian tengah yang jauh lebih panjang dari bulu ekor tepi, juga memiliki suara seperti orang sedang tertawa terbahak-bahak.
Selain itu adapula burung yang unik selalu di jalan dan kadangkala ingin bercanda dengan kita yaitu kicuit batu Motacilla cinerea. Burung ini seringkali berjalan di tanah dan menungging-nunggingkan ekornya naik turun untuk mencari perhatian. Adalagi jenis Tepekong rangkang Hemiprochne comata dengan cirri khas dua garis putih melintang di atas dan bawah bagian matanya, selalu mengamati gerak-gerik kita pada saat pengamatan. Lucunya burung ini dapat dengan cuek nya hinggap di dahan kering lalu terbang berputar dan hinggap lagi di dahan yang kering tanpa merasa terganggu oleh kehadiran manusia. Berung di Batang Gadis memang terasa jinak, adalagi burung yang lebih cuek yaitu burung luntur gunung. Pernah tim fauna menjumpai burung tersebut hinggap dekat dengan pengamat tanpa bergerak walau pengamat tersebut lalu lalang berjalan. Seolah berkata: “segera lindungi habitat kami”.

Sangat indahnya kawasan hutan dan fauna burung di Batang Gadis, menjadikan kawasan ini cocok dan potensial untuk dijadikan kawasan ekowisata ‘Birdwatching’.Nah, tinggal bagaimana semua pihak atau pemangku kepentingan (stakeholder) memiliki komitmen untuk merencanakan dan membangun ini semua.

http://catros.wordpress.com/2007/06/29/taman-nasional-batang-gadis/

Lubuk Larangan: Community-Based Ecological Resource Management Practise in Mandailing

Title: Lubuk Larangan: community-based ecological resource management practise in Mandailing

(Foto: Erwin A. Perbatakusuma/CI)

Abstract: The transitional period following the euphoria of ‘reformasi’ that sweep throughout Indonesia in the 1990s is marked by the collapsed of social cohesion which forms the basis of a harmonious society; instead it has led to the strengthening of suspicion in all sections of the Indonesian society. This phenomenon can be described as a deficiency in ‘social capital’. Social capital functions effectively when social relationship collaborates to create a collective cooperation in facing a common challenge.

Since independence in 1945, local communities in kabupaten (district of) Madina in the province of North Sumatra, in Indonesia, have been overseeing the implementation of the river protection (lubuk larangan) program. The origin of this program stems from the traditional concept of protected areas known as rarangan in the Mandailing language that is areas protected by adat (customary laws). The rarangan covers watershed, forested areas and grazing grounds.

The practice of lubuk larangan prohibits the harvesting of fisheries resources close to human settlements for a period of between 6 months to a year. Implemented in 70 settlements, the district of Madina has the largest river protection scheme in the province of North Sumatra. A small fee is charged to residents and visitors alike to catch the fishes. The income derived there from is in turn used to pay for the development of social facilities such as schools, roads and mosques, providing educational scholarships and administrative salaries, charity towards orphans, poor and invalids, etc.. The income generated by this community-based ecological resource management program benefits the community directly. In view of the current Indonesian economic and political situation, where remote communities can no longer count on the government for ‘development’ funding, the program instills confidence and financial self-reliance.

However, the rivers and watersheds are now facing two threats – illegal logging and pollution. The root causes of the destruction of habitats in Indonesia generally are corruption and weak local governance. Illegal logging carried out by national lumber companies, with the tacit collusion of the civil, police and military establishments, has ravaged the countryside. With increased consumption, pollution caused by the careless disposal of non-biodegradable domestic wastes, human wastes, and agricultural wastes, is degrading the water quality and river fisheries.

These activities have left an adverse impact on the watershed and consequently water quality and fisheries resources that the communities living in the area depend on. The well-being and health of the people living in the watersheds, as well as the benefits of the river protection scheme, are at stake. A process of re-education and visioning with the participation of the invigorated ‘village parliament' is in place to engage and promote participatory planning and decision-making to the newly constituted pemda (district authority); and ultimately strengthen the position of the Mandailing people as a stakeholder in national and regional development, which will allow them to better realize their options in the face of regionalism and globalization.

Mr Abdur-Razzaq Lubis

Mandaiilng All Clans Assembly

120 Armenian Street10200 Penang, Malaysia

arlubis@mandaiilng.org

Phone: +6 04 2633985Fax :+6 04 2633970

The Global Biodiversity Forum

http://www.gbf.ch/ab_received.asp?no=36&lg=EN&app=&now=1